Tekst udostępniony przez: Wolną Kompanię Najemną Poznań

W ciągu całego średniowiecza, w Europie podstawą systemu obronnego każdego państwa były warowne twierdze. Wznoszono je z polecenia władcy danej krainy, czasem udzelał on swoim wasalom zezwolenia na budowę własnych siedzib. Warownie chroniły kraj przed inwazją z zewnątrz, ale również służyły utrzymaniu porządku wewnątrz państwa, zawsze były siedzibą lokalnego przedstawiciela władzy. Mury, a we wczesnym średniowieczu wały ziemne, oplatały nie tylko twierdze o charakterze militarnym, ale również klasztory oraz miasta - centra handlu, rzemiosła i nauki. Mury były gwarantem bezpieczeństwa i świadczyły o bogactwie ośrodka, który otaczały. Mieszkańcy mieli obowiązek ich obrony w razie ataku - poszczególne odcinki podlegały kolejnym cechom rzemieślniczym, stąd na przykład nazwy baszt "szewska", czy "bednarska".

Zanim jednak pojawiły się potężne, kamienne bądź ceglane mury obronne wokół miast i zamków, wznoszono drewniano-ziemne grody. Otaczał je wał usypany z ziemi, wzmacniany drewnianymi palami, w mniejszych grodach często była to tylko drewniana palisada. Rysunek poniżej przedstawia przekrój przez taki właśnie wał obronny.

W IX wieku, w Europie rozpoczyna się okres szybkiego rozwoju cywilizacyjnego. Gwałtownie wzrasta liczba ludności, królestwa rosną w siłę, wzrasta rola miast. Jedno z najmłodszych i najprężniejszych społeczeństw tego okresu - Normanowie - rozpoczyna serię błyskotliwych podbojów. Na podbitych terenach wprowadzają przejęty od Franków system feudalny, który wkrótce zapanuje już w całej Europie. Jego militarną podstawą jest system warownych twierdz nowego typu - murowanych zamków. Pozwalały one na utrzymywanie władzy na rozległym terenie przy użyciu stosunkowo małych sił. Za przykładem Normanów poszła cała Europa. Wkrótce zamki buduje się już na całym kontynencie, a także w zdobywanej właśnie przez krzyżowców Ziemi Świętej (jedną z najpotężniejszych twierdz, które tam powstały, był zamek Krak de Chevaliers, istniejący do dziś). W samych Niemczech, w XIV wieku istniało około 10 tysięcy zamków!

W Polsce część drewniano-ziemnych grodów zastąpiono zamkami już w XIII wieku, jednak prawdziwy rozkwit budownictwa obronnego nastąpił za rządów Kazimierza Wielkiego w XIV w. Nie na darmo napisał o nim Długosz, że "zastał Polskę drewnianą a zostawił murowaną". Władca ten zbudował szereg nowych zamków, które stworzyły system obronny kraju, a także otoczył murami kilkadziesiąt miast, czyniąc z nich ważne punkty oporu.

Zdobywanie twierdz stało się w średniowieczu jednym z najważniejszych elementów sztuki wojennej. Napastnicy starali się złamać opór obrońców warowni przez odcięcie dostaw żywności, nękające szturmy. Używano różnorodnych machin oblężniczych, a także artylerii - początkowo w postaci machin miotających, w XIV wieku rozpowszechniła się artyleria ogniowa. Wraz z jej rozwojem zaczął następować spadek znaczenia fortyfikacji obronnych w ich dotychczasowej formie. Pod koniec XVI wieku zaniechano już budowania zamków. Ich rolę zaczęły przejmować nowe twierdze z bastionowym systemem fortyfikacyjnym, bardziej dostosowanym do wymogów pola walki. Ale to już inna epoka...